Với những bạn trẻ theo đuổi các ngành AI, dữ liệu và tài chính, năng lực thích ứng với công việc tương lai không nằm ở việc chạy đua theo những ngành “hot”, mà nằm ở năng lực học hỏi và tư duy phán đoán để ra các quyết định phù hợp trước những làn sóng thay đổi của công nghệ.
Tác giả: Jessie Li, Giám đốc khu vực Đông Á và Đông Nam Á, Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (SOA)
và Huy Trần, Chuyên gia Định phí Bảo hiểm được chỉ định tại Techcom Life, Thành viên chính thức của Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (FSA)
Tại Việt Nam, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông hằng năm không đơn thuần là một kỳ kiểm tra học thuật. Đó là một bước ngoặt mang tính quyết định, nơi nhiều gia đình gửi gắm kỳ vọng vào những ngành nghề được gắn mác "thời thượng" với mong muốn tìm kiếm nghề nghiệp có thể tạo nền tảng lâu dài cho tương lai.
So với trước đây, việc lựa chọn nghề nghiệp dần trở nên khó khăn hơn. AI đang thâm nhập vào khối văn phòng với tốc độ chóng mặt. Những lĩnh vực như dữ liệu, tài chính, công nghệ hay phân tích trở nên hấp dẫn bởi chúng mang mác hiện đại, môi trường làm việc quốc tế và cơ hội việc làm cao. Đồng thời, thế hệ trẻ cũng thừa hiểu rằng chính những công cụ công nghệ đang làm nên sức hút của các ngành này ngày hôm nay, có thể thay đổi hoàn toàn trước khi nhiều sinh viên bước vào thị trường lao động.
Mối lo ngại này không hề xa vời. Tính đến đầu tháng 5, hơn 1,2 triệu học sinh tại Việt Nam đã đăng ký tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia năm 2026. Đối với những sĩ tử này và các gia đình, câu hỏi về tính thức thời của nghề nghiệp là vô cùng cấp bách. Tâm lý muốn tìm kiếm những ngành học an toàn trước các biến động là điều dễ hiểu, nhưng tư duy này đôi khi lại dẫn đến những ngộ nhận. Giữa làn sóng AI, thay vì thắc mắc là “Ngành nào đang hot nhất lúc này?”, mà các bậc phụ huynh và học sinh nên đặt một câu hỏi lớn hơn là “Hành trang nào sẽ giúp bản thân duy trì khả năng học hỏi, phát huy năng lực phán đoán và tạo dựng được niềm tin khi bối cảnh công việc không ngừng thay đổi?”
Xét theo bối cảnh toàn cầu, sự bấp bênh mà học sinh cảm nhận được phản ánh rõ nét ngay trong chính thị trường lao động. Báo cáo Future of Jobs 2025 của World Economic Forum cho thấy giai đoạn 2025 - 2030 sẽ ngày càng phức tạp đối với cả doanh nghiệp và người lao động, khi AI được ứng dụng rộng rãi song song với áp lực về kinh tế, cơ cấu dân số và địa chính trị. OECD Skills Outlook 2025 cũng nhấn mạnh rằng các kỹ năng của thế kỷ 21 là những năng lực có thể chuyển đổi giữa nhiều lĩnh vực, giúp mọi người thích ứng với những tình huống không thể đoán trước.
Đó chính là lý do vì sao người trẻ cần suy nghĩ thấu đáo về bản chất của năng lực mà mình đang xây dựng.
AI đã và đang vượt ra khỏi ranh giới của việc tự động hóa đơn thuần. Công nghệ này có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, giả định các kịch bản, phát hiện quy luật và hỗ trợ quá trình ra quyết định. Trong các lĩnh vực có mức độ rủi ro và tầm ảnh hưởng cao, giá trị của một chuyên gia không chỉ nằm ở việc đưa ra câu trả lời, mà là biết đặt câu hỏi đúng, kiểm định những giả định nào, giải thích các yếu tố bất định ra sao và ai sẽ là người chịu trách nhiệm khi các quyết định đó tác động trực tiếp đến khách hàng, bệnh nhân, người về hưu hay các gia đình.
Thay vì chỉ quan tâm ngành học nào đang phổ biến, học sinh và phụ huynh nên cân nhắc ba câu hỏi quan trọng hơn:
Ngành nghề này giúp giải quyết vấn đề thực tế nào cho xã hội?
Lộ trình này xây dựng những năng lực cốt lõi nào nằm ngoài các công cụ và phần mềm?
Ngành học này có mang lại một lộ trình phát triển dài hạn và bài bản hay không?
Ngành khoa học định phí bảo hiểm (Actuarial Science) là một lăng kính điển hình để mổ xẻ những câu hỏi này. Tại Việt Nam, ngành này vẫn thường được xem là mảnh đất chỉ dành cho những học sinh giỏi toán hoặc những ai quan tâm đến bảo hiểm. Tuy nhiên, giá trị của ngành này rộng lớn hơn thế rất nhiều; bản chất của ngành là giúp các tổ chức đưa ra những quyết định có trách nhiệm trước những rủi ro không lường trước.
Ngành nghề này giúp giải quyết vấn đề gì?
Khoa học định phí bảo hiểm tập trung vào việc phân tích các rủi ro và bất định trong tương lai. Nó giúp trả lời những câu hỏi mang tính sát sườn: Liệu một sản phẩm bảo hiểm có còn khả năng bảo vệ các gia đình trong hàng chục năm tới hay không? Hệ thống hưu trí cần chuẩn bị thế nào khi tuổi thọ trung bình của dân số ngày càng tăng? Điều gì sẽ xảy ra nếu chi phí y tế tăng nhanh hơn dự kiến? Các tổ chức nên ứng phó ra sao trước những rủi ro tài chính tiềm ẩn hôm nay? Đây đều là những vấn đề quan trọng vì phần lớn các quyết định lớn trong cuộc sống được xây dựng dựa trên các cam kết dài hạn về tương lai. Các gia đình mua bảo hiểm vì họ cần một điểm tựa khi có sự cố xảy ra. Người dân tích lũy hưu trí vì mong muốn có được sự an tâm lúc xế chiều. Hệ thống y tế cần được hoạch định để chi phí không vượt quá tầm kiểm soát. Một lộ trình nghề nghiệp vững vàng phải là lộ trình gắn kết người trẻ với những vấn đề mà xã hội và doanh nghiệp vẫn rất cần giải quyết trong 10, 20 hay 30 năm nữa.
“Tại Việt Nam, chúng ta có rất nhiều tài năng toán học trẻ tuổi, nhưng nhiều học sinh và phụ huynh vẫn nghĩ khoa học định phí bảo hiểm chỉ thuần túy là làm toán hoặc làm bảo hiểm,” Ông Huy Trần, Chuyên gia Định phí Bảo hiểm được chỉ định tại Techcom Life, Thành viên chính thức của Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ, chia sẻ. “Thực tế, lộ trình này rộng mở hơn rất nhiều. Cơ hội thực sự ở đây là giúp học sinh bước ra khỏi những phép tính khô khan để xây dựng chiều sâu chuyên môn, tư duy thực tế và năng lực đánh giá rủi ro. Từ đó, các em có thể lý giải được những yếu tố bất định và hỗ trợ các quyết định mang tính chiến lược dài hạn trong các lĩnh vực tài chính, y tế, hưu trí và chiến lược kinh doanh. Trong kỷ nguyên AI, những thế mạnh này, bao gồm tư duy logic và khả năng lập luận từ các nguyên lý gốc trong các lĩnh vực đa ngành, đang ngày càng trở nên giá trị hơn bao giờ hết.”
Lộ trình đó giúp xây dựng năng lực gì ngoài công cụ và phần mềm?
Trong công việc của một chuyên gia định phí (actuary), dữ liệu và các mô hình mới chỉ là điểm khởi đầu. Một dự báo chỉ thực sự có giá trị khi các giả định cấu thành nên nó đủ vững chắc, giới hạn của mô hình được được nhìn nhận rõ ràng và các tác động được giải thích một cách thấu đáo, dễ hiểu. Khi AI giúp việc phân tích trở nên nhanh hơn, giá trị cốt lõi của con người nằm ở khả năng đặt câu hỏi về kết quả đầu ra: Dữ liệu nào còn thiếu, giả định nào đang dẫn dắt mô hình, và hệ quả nào có thể xảy ra với khách hàng, doanh nghiệp hoặc xã hội. Đây là bài toán của tư duy và trách nhiệm, không chỉ là tính toán đơn thuần.
Liệu ngành nghề đó có tạo ra một lộ trình phát triển dài hạn?
Một nền tảng giáo dục đại học tốt sẽ cung cấp những bước đi đầu tiên. Tuy nhiên, ở một số lĩnh vực, nền tảng đó sẽ càng được củng cố vững chắc thông qua các tiêu chuẩn chuyên môn chuyên nghiệp, chương trình đào tạo liên tục, các kỳ thi chứng chỉ và một cộng đồng hành nghề toàn cầu. Khoa học định phí bảo hiểm chính là một minh chứng điển hình, nơi sự phát triển nghề nghiệp thường kéo dài và vượt xa khỏi tấm bằng đại học đầu tiên.
Với những học sinh đang chuẩn bị cho các sự nghiệp có khả năng dịch chuyển xuyên thị trường và xuyên công nghệ, một lộ trình được công nhận toàn cầu sẽ là chiếc "thước đo" chuẩn xác nhất để định vị năng lực bản thân, giúp người học tiếp cận tinh hoa từ thực tiễn quốc tế và và không bị tụt lại phía sau trước các tiêu chuẩn liên tục thay đổi. Thông qua giáo dục, nghiên cứu và phát triển chuyên môn, các tổ chức như Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (SOA) đang không ngừng đồng hành và tiếp sức cho hành trình này trên nhiều lĩnh vực bao gồm tài chính, bảo hiểm, y tế và các hệ thống hưu trí.
Theo bà Jessie Li, Giám đốc Khu vực Đông và Đông Nam Á của Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (SOA): “Trong một xã hội giàu tài nguyên dữ liệu, đích đến của giáo dục định phí không thể chỉ dừng lại ở mức độ tinh thông kỹ thuật. Ngành học này phải phát triển năng lực định lượng để nhận diện sự bất định, giữ vững nguyên tắc để truyền tải thông tin rủi ro một cách minh bạch, và tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp nhằm hỗ trợ quá trình ra quyết định ở nhiều thị trường khác nhau. Sự xuất hiện của AI không hề làm lu mờ vai trò của chuyên môn, mà thực chất đang đẩy thước đo chuyên môn lên một tầm cao mới."
Tại Việt Nam, việc lựa chọn nghề nghiệp đang dần vượt qua ranh giới của câu hỏi ngành nào nghe có vẻ hứa hẹn nhất ở thời điểm hiện tại. Khi nền kinh tế phát triển và cấu trúc việc làm thay đổi, thế hệ trẻ sẽ cần những lộ trình chuẩn bị không chỉ ở công việc đầu tiên, mà phải trang bị một bệ phóng thích ứng, tự học hỏi và đưa ra những quyết định có trách nhiệm.
Vì vậy, việc lựa chọn nghề nghiệp không nên chỉ được nhìn qua thu nhập hay sức hút nhất thời của một ngành học. Liệu lộ trình này có giúp người trẻ giữ vững giá trị và sự nhạy bén khi công nghệ thay đổi? Liệu nó có kết nối họ với những bài toán cốt lõi mà xã hội vẫn cần giải quyết sau nhiều thập kỷ nữa? Liệu con đường đó có mang lại một nền tảng đủ vững về tiêu chuẩn nghề nghiệp, môi trường học hỏi và cộng đồng chuyên môn để người trẻ tiếp tục phát triển lâu dài?
Trong kỷ nguyên AI, một sự nghiệp kiên cường nhất sẽ không thuộc về những người chỉ biết chạy đua để làm chủ công cụ mới nhanh nhất. Chúng sẽ thuộc về những người không ngừng học hỏi, biết cân nhắc các yếu tố rủi ro tiềm ẩn, giải thích được các bài toán đánh đổi và đưa ra được những quyết định mà người khác có thể đặt trọn niềm tin.
Để tìm hiểu thêm về ngành Khoa học Định phí Bảo hiểm (Actuarial Science), vui lòng truy cập trang thành viên liên kết của Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (SOA) và đăng ký để nhận thêm thông tin: https://www.soa.org/future-actuaries/affiliate/vietnam/
