Từng là biểu tượng của kỷ nguyên giải trí gia đình suốt hơn một thập kỷ, DVD đã thay đổi hoàn toàn cách con người xem phim, lưu trữ dữ liệu và tiếp cận nội dung số. Thế nhưng, chỉ sau chưa đầy 20 năm ở vị trí thống trị, định dạng từng được xem là chuẩn mực của ngành công nghiệp giải trí đã nhanh chóng bị đẩy vào quá khứ trước làn sóng streaming và phân phối kỹ thuật số.
Từ sự sụp đổ của Blockbuster, quyết định khai tử dịch vụ DVD của Netflix cho đến việc Sony tuyên bố ngừng phát hành game PlayStation trên đĩa vật lý từ năm 2028, mỗi cột mốc đều phản ánh quá trình chuyển dịch không thể đảo ngược của ngành giải trí toàn cầu.
Thời hoàng kim của DVD: Khi một chiếc đĩa nhỏ thay đổi cả ngành công nghiệp giải trí
Nếu những năm 1980 thuộc về băng VHS thì cuối thập niên 1990 và gần như toàn bộ những năm 2000 chính là thời đại của DVD. Ra đời vào giữa thập niên 1990 bởi liên minh công nghệ gồm Sony, Philips, Panasonic và Toshiba, DVD được phát triển với mục tiêu thay thế hoàn toàn băng VHS vốn đã bộc lộ nhiều hạn chế về chất lượng hình ảnh, độ bền cũng như trải nghiệm sử dụng. So với người tiền nhiệm, DVD mang đến bước nhảy vọt về công nghệ khi cung cấp hình ảnh sắc nét hơn, âm thanh kỹ thuật số chất lượng cao, dung lượng lưu trữ lớn cùng hàng loạt tính năng hoàn toàn mới như lựa chọn chương phim, phụ đề đa ngôn ngữ, bình luận của đạo diễn hay các nội dung hậu trường.
Không chỉ thay đổi trải nghiệm xem phim tại gia, DVD còn mở ra một hệ sinh thái giải trí hoàn toàn mới. Các hãng phim bắt đầu đầu tư mạnh vào phiên bản DVD với nhiều nội dung độc quyền nhằm kích thích người dùng mua đĩa thay vì chỉ thuê phim. Đồng thời, DVD cũng nhanh chóng trở thành phương tiện lưu trữ dữ liệu phổ biến và là định dạng phát hành tiêu chuẩn của ngành công nghiệp trò chơi điện tử.
Quy mô của "cơn sốt DVD" được phản ánh rõ nét qua những con số. Riêng tại Mỹ, năm 2005 đánh dấu đỉnh cao của thị trường khi người tiêu dùng chi khoảng 16,5 tỷ USD để mua DVD, tương đương mức chi tiêu bình quân 55,5 USD/người. Hàng nghìn cửa hàng bán và cho thuê đĩa xuất hiện trên khắp thế giới, biến việc lựa chọn một bộ phim vào cuối tuần trở thành thói quen quen thuộc của hàng triệu gia đình.
Tại Việt Nam, DVD cũng nhanh chóng tạo nên cuộc cách mạng trong văn hóa xem phim. Khi giá mua một chiếc DVD sao chép chỉ nhỉnh hơn đôi chút so với chi phí thuê băng VHS, người tiêu dùng nhanh chóng chuyển sang định dạng mới. Những tiệm video từng "làm mưa làm gió" tại TP.HCM trong thập niên 1990 dần biến mất, nhường chỗ cho các cửa hàng chuyên bán DVD với hàng nghìn tựa phim trong và ngoài nước.
Ở thời điểm đó, rất ít người có thể hình dung rằng chính công nghệ từng được xem là tương lai của ngành giải trí lại chỉ còn chưa đầy hai thập kỷ trước khi bước vào giai đoạn thoái trào.
Những cột mốc đánh dấu quá trình suy tàn của DVD
Sự suy giảm của DVD không diễn ra trong một sớm một chiều mà là kết quả của hàng loạt bước ngoặt công nghệ kéo dài suốt gần hai thập kỷ. Ngay khi DVD vẫn đang ở thời kỳ phát triển mạnh, ngành công nghiệp giải trí đã bắt đầu chuẩn bị cho thế hệ định dạng tiếp theo. Năm 2006, cuộc chiến giữa Blu-ray của Sony và HD DVD của Toshiba nổ ra với kỳ vọng mang phim độ phân giải cao đến người tiêu dùng.
Dù Blu-ray cuối cùng giành chiến thắng vào năm 2008, cuộc chiến kéo dài này lại khiến thị trường rơi vào trạng thái chờ đợi. Người tiêu dùng do dự trước việc đầu tư vào thiết bị mới khi chưa biết định dạng tiếp theo nào sẽ trở thành tiêu chuẩn, trong khi các hãng phim và nhà sản xuất cũng phải chia nhỏ nguồn lực để hỗ trợ cả hai nền tảng. Chính khoảng thời gian này đã vô tình tạo điều kiện để một hình thức giải trí hoàn toàn khác âm thầm phát triển: Phát trực tuyến.
Bước ngoặt thực sự đến vào năm 2007 khi Netflix giới thiệu dịch vụ streaming. Lần đầu tiên, người dùng không còn phải lái xe đến cửa hàng, chờ đĩa gửi qua bưu điện hay thay đĩa giữa chừng để thưởng thức một bộ phim. Chỉ với vài thao tác trên Internet, hàng nghìn nội dung đã có thể xem ngay lập tức.
Streaming không chỉ thay đổi công nghệ, mà còn thay đổi hành vi tiêu dùng. Khái niệm "sở hữu" dần được thay thế bằng "truy cập". Thay vì mua từng bộ phim riêng lẻ, người dùng chấp nhận trả một khoản phí hàng tháng để xem không giới hạn nội dung.
Đến năm 2013, ngành giải trí Mỹ chứng kiến cột mốc mang tính lịch sử khi doanh thu từ các nền tảng kỹ thuật số lần đầu tiên vượt doanh thu của các định dạng vật lý như DVD và Blu-ray. Đây được xem là dấu mốc xác nhận quyền lực đã chính thức chuyển từ những chiếc đĩa sang Internet.
Hệ quả xuất hiện gần như ngay lập tức. Năm 2010, Blockbuster - chuỗi cửa hàng cho thuê băng đĩa lớn nhất thế giới với hơn 9.000 cửa hàng buộc phải nộp đơn xin phá sản sau nhiều năm không kịp thích nghi với xu hướng streaming. Từng là biểu tượng của văn hóa xem phim gia đình, Blockbuster nhanh chóng trở thành ví dụ kinh điển về sự thất bại trong chuyển đổi số.
Trong suốt thập niên 2010, các nhà bán lẻ lớn cũng dần thu hẹp khu vực trưng bày DVD. Những kệ phim vốn chiếm diện tích lớn trong các siêu thị điện máy lần lượt bị thay thế bằng thiết bị công nghệ, phụ kiện hoặc các sản phẩm điện tử tiêu dùng mới.
Bước sang thập niên 2020, quá trình rút lui diễn ra quyết liệt hơn khi các chuỗi bán lẻ lớn như Best Buy tuyên bố ngừng hoàn toàn việc kinh doanh đĩa phim vật lý từ đầu năm 2024. Những gì từng là chuẩn mực của ngành giải trí giờ đây chỉ còn hiện diện trong một số cửa hàng chuyên biệt hoặc cộng đồng sưu tầm.
Netflix chính thức khép lại việc đồng hành cùng DVD
Nếu Blockbuster là biểu tượng cho sự sụp đổ của mô hình cho thuê đĩa truyền thống thì quyết định của Netflix năm 2023 lại mang ý nghĩa như lời khẳng định chính thức rằng kỷ nguyên DVD đã kết thúc.
Sau 25 năm hoạt động, Netflix thông báo dừng hoàn toàn dịch vụ cho thuê DVD qua đường bưu điện. Điều đáng chú ý là chính dịch vụ này từng là nền móng giúp công ty trở thành một trong những doanh nghiệp giải trí lớn nhất thế giới trước khi chuyển hướng sang streaming. Trong bối cảnh lúc đó, mảng DVD gần như không còn đóng góp đáng kể vào hoạt động kinh doanh. Theo báo cáo tài chính, năm 2021 doanh thu từ dịch vụ DVD chỉ còn khoảng 182 triệu USD, tương đương 0,6% tổng doanh thu của Netflix.
Việc chính doanh nghiệp từng xây dựng đế chế từ DVD quyết định khép lại dịch vụ này được xem là dấu chấm hết mang tính biểu tượng cho một định dạng từng thay đổi cả ngành công nghiệp giải trí.
Khi Sony cũng nói lời chia tay với đĩa vật lý
Không chỉ ngành điện ảnh, lĩnh vực trò chơi điện tử cũng đang chứng kiến sự chuyển dịch tương tự. Sony mới đây xác nhận từ tháng 1/2028, các tựa game PlayStation mới sẽ không còn được phát hành dưới dạng đĩa vật lý. Thay vào đó, người chơi khi mua game tại cửa hàng sẽ chỉ nhận được mã tải kỹ thuật số.
Quyết định này được đưa ra chỉ ít ngày sau khi Rockstar Games công bố Grand Theft Auto VI cũng sẽ không phát hành trên đĩa, cho thấy toàn bộ ngành công nghiệp game đang tiến nhanh sang mô hình phân phối số.
Sony lý giải rằng sự thay đổi phản ánh xu hướng tiêu dùng khi phần lớn người chơi đã chuyển sang mua game trực tuyến. Thực tế, số liệu từ Circana cho thấy trong năm nay chỉ có 7 tựa game PlayStation tại Mỹ vượt mốc 100.000 bản đĩa vật lý, một con số rất nhỏ nếu so với doanh số tải kỹ thuật số.
Nhiều chuyên gia nhận định đây không phải quyết định đơn lẻ của Sony mà là kết quả của hành vi tiêu dùng trong nhiều năm qua. Khi người chơi ngày càng ưu tiên sự tiện lợi của việc tải game trực tiếp, các hãng phát hành cũng không còn nhiều động lực để tiếp tục duy trì hệ thống sản xuất và phân phối đĩa vật lý với chi phí cao.
Thực trạng hiện tại: DVD đã biến mất, nhưng đĩa vật lý chưa hoàn toàn dừng lại
Ngày nay, DVD gần như không còn xuất hiện trong đời sống đại chúng. Phần lớn nhu cầu xem phim đã được thay thế bởi các nền tảng streaming như Netflix, Disney+, Amazon Prime Video hay Apple TV+. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc đĩa vật lý hoàn toàn biến mất.
Trên thực tế, thị trường hiện nay đã thu hẹp thành một phân khúc ngách dành cho những người sưu tầm và giới đam mê chất lượng hình ảnh. Các định dạng cao cấp như 4K Ultra HD Blu-ray vẫn duy trì được lượng khách hàng trung thành nhờ khả năng mang lại chất lượng hình ảnh và âm thanh gần như nguyên bản, không chịu hiện tượng nén dữ liệu như trên các nền tảng trực tuyến.
Đáng chú ý hơn, vài năm trở lại đây, thị trường còn chứng kiến làn sóng hồi sinh của các định dạng vật lý. Doanh số đĩa than (vinyl) đã đạt mức cao nhất trong hơn ba thập kỷ, trong khi CD và Blu-ray cũng ghi nhận sự tăng trưởng tại nhiều thị trường, đặc biệt từ nhóm người trẻ. Điều họ tìm kiếm không đơn thuần là chất lượng âm thanh hay hình ảnh, mà còn là cảm giác được sở hữu một sản phẩm hữu hình: một chiếc hộp được thiết kế đẹp mắt, một cuốn booklet đi kèm hay trải nghiệm cầm trên tay món đồ mà mình yêu thích. Đây là giá trị cảm xúc mà các nền tảng streaming khó có thể thay thế.
Có thể nói, DVD đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình. Nó không còn là phương tiện giải trí phổ biến, nhưng vẫn là một phần quan trọng trong ký ức và tuổi thơ của cả một thế hệ từng lớn lên cùng những cửa hàng băng đĩa, những bộ phim cuối tuần và cảm giác hồi hộp khi mở chiếc hộp DVD mới mua về. Chính vì vậy, sự biến mất của DVD không chỉ phản ánh sự thay đổi của công nghệ, mà còn đánh dấu sự kết thúc của một chương đáng nhớ trong lịch sử văn hóa đại chúng.
Bảo Trân
Subscribe Newsletter của Advertising Vietnam để theo dõi nhiều tin tức hấp dẫn về ngành quảng cáo
