Từng được xem là “công thức thành công” của một đời người: học hành tử tế, làm việc chăm chỉ, thăng tiến, mua nhà, sắm xe và xây dựng một cuộc sống ổn định. Nhưng với một bộ phận người trẻ, công thức ấy đang mất dần sức thuyết phục.
Khi giá nhà tăng nhanh hơn khả năng tích lũy, thị trường lao động liên tục biến động và burnout trở thành vấn đề phổ biến trong đời sống công sở, “làm vừa đủ” không nhất thiết đồng nghĩa với lười biếng. Đó có thể là biểu hiện của một sự dịch chuyển lớn hơn: “anti-hustle culture” - khi người trẻ không còn xem việc bận rộn 24/7 là thước đo của thành công.
Từ “996” đến “nằm thẳng”: Khi lời hứa về thành công bắt đầu mất hiệu lực
Trong nhiều năm, hustle culture xây dựng một châm ngôn rất đơn giản: hy sinh hiện tại để đổi lấy tương lai. Làm thêm giờ để tăng thu nhập, nhận thêm dự án để thăng tiến, tích lũy từng chút để mua nhà và cuối cùng có một cuộc sống ổn định.
“996” - làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày mỗi tuần, từng trở thành biểu tượng cực đoan của logic ấy trong ngành công nghệ Trung Quốc. Dù không phải tiêu chuẩn chính thức của mọi doanh nghiệp, thuật ngữ này cho thấy mức độ mà văn hóa làm việc quá sức từng được bình thường hóa.
Nhưng câu nói “càng cố gắng, càng thành công” đang gặp một thực tế khó chịu: nỗ lực không còn đảm bảo tương lai với mức độ chắc chắn như trước.
Anh L.D.H, một cử nhân tốt nghiệp trường đại học top đầu và bước vào một tập đoàn công nghệ lớn, từng tin vào công thức này. Anh chấp nhận tăng ca, nhận dự án khó và cạnh tranh để được ghi nhận với mục tiêu mua nhà và đạt “độc lập tài chính” trước tuổi 30.
Sau ba năm, bài toán thay đổi. Giá bất động sản tại thành phố lớn tăng nhanh hơn khoản tiền anh có thể tích lũy. Trong khi đó, công ty bước vào giai đoạn tái cơ cấu và cắt giảm nhân sự. Những người đã cống hiến nhiều năm vẫn có thể bị loại khỏi tổ chức. Anh H. nhận ra rằng làm việc nhiều hơn không đồng nghĩa với việc chắc chắn giữ được việc, càng không đảm bảo anh sẽ sớm sở hữu một căn nhà.
Quiet quitting: Khi người lao động rút lại phần “nỗ lực miễn phí”
Đúng 18 giờ, anh H. đóng laptop. Anh không còn trả lời các nhóm chat công việc ngoài giờ, không chủ động nhận thêm dự án, cũng chẳng tranh giành. Điều quan trọng là anh vẫn hoàn thành công việc, đạt KPI và tuân thủ yêu cầu của vị trí. Đây là đặc điểm thường được gắn với quiet quitting, thuật ngữ phổ biến trên mạng xã hội từ năm 2022 để mô tả việc nhân viên chỉ thực hiện phần việc được yêu cầu thay vì liên tục vượt qua giới hạn công việc.
Trong khi đó, “tang ping” hay “nằm thẳng” có phạm vi rộng hơn. Xuất hiện tại Trung Quốc từ năm 2021, khái niệm này gắn với việc từ chối cuộc đua thành tích và giảm bớt những kỳ vọng vật chất mà xã hội đặt lên người trẻ.
Hai khái niệm không hoàn toàn đồng nghĩa, nhưng cùng phản ánh một thay đổi: người lao động bắt đầu đặt giới hạn cho mức độ mà công việc được phép xuất hiện trong cuộc sống.
Với doanh nghiệp, đây là một bài toán khó. Một nhân viên không OT nhưng vẫn hoàn thành KPI rất khó bị xem là thiếu trách nhiệm. Vấn đề nằm ở phần vô hình: họ không còn sẵn sàng cung cấp thêm thời gian, sáng tạo hay năng lượng nếu những đóng góp đó không đi kèm phần thưởng tương xứng. Đó là lúc “nằm thẳng” trở thành một tín hiệu đáng chú ý của thị trường lao động, thay vì đơn thuần là câu chuyện về thái độ làm việc.
Giới trẻ chọn “nằm thẳng” có phải đang lười biếng?
Sự dịch chuyển sang “nằm thẳng” không đến từ một nguyên nhân duy nhất, mà là kết quả của nhiều áp lực chồng lên nhau.
Về tâm lý, một bộ phận người trẻ sau thời gian dài làm việc với cường độ cao bắt đầu đối mặt với burnout, khi những giờ làm thêm, KPI và nỗ lực vượt kỳ vọng không còn mang lại cảm giác tiến bộ tương xứng. Khi sức khỏe tinh thần và thời gian cá nhân bị tiêu hao quá nhiều, việc chỉ hoàn thành phần việc cần thiết, rời công ty đúng giờ hay từ chối những yêu cầu ngoài phạm vi công việc trở thành cách để lấy lại quyền kiểm soát cuộc sống.
Áp lực ấy càng rõ rệt khi đặt trong bối cảnh kinh tế: chi phí sinh hoạt tăng, thị trường lao động biến động và đặc biệt là giá nhà tại các thành phố lớn ngày càng vượt xa khả năng tích lũy của người trẻ. Công thức “học hành chăm chỉ - làm việc hết mình - thăng tiến - mua nhà, mua xe” vì thế không còn tạo ra một đích đến chắc chắn như trước. Ngay cả khi đạt được mức thu nhập tốt, khoảng cách giữa tiền lương và những tài sản được xem là biểu tượng của thành công vẫn có thể ngày một lớn. Theo thống kê và phân tích từ các chuyên gia bất động sản, người trẻ tại các đô thị lớn ở Việt Nam hiện nay cần tích lũy từ 20 đến 30 năm thu nhập (hoặc khoảng 25–30,2 năm) mới có đủ khả năng mua được một căn nhà riêng nếu không có sự hỗ trợ tài chính từ gia đình. Từ đó, vấn đề không còn chỉ nằm ở việc người trẻ có còn tham vọng hay không, mà ở chỗ họ bắt đầu đặt câu hỏi liệu việc hy sinh thời gian, sức khỏe và đời sống cá nhân có thực sự đáng giá nếu phần thưởng cuối cùng ngày càng xa tầm với.
Đồng thời, quan niệm về thành công cũng đang thay đổi ở cấp độ xã hội. Nếu thế hệ trước thường gắn thành công với nhà, xe, chức vụ hay mức lương, một bộ phận người trẻ ngày nay coi quyền tự chủ, thời gian dành cho bản thân, trải nghiệm và trạng thái tinh thần ổn định cũng là những dạng “tài sản” đáng giá. Có thời điểm trên thành phố sợi chỉ (Threads) xuất hiện hàng loạt bài đăng khoe “lương 60 triệu/tháng ở tuổi 22”, “Mua nhà ở trung tâm Hà Nội ở tuổi 25”… càng thúc đẩy cuộc đua thành tích ở những người trẻ, đồng thời cũng khiến mặt trái của hustle culture càng rõ rệt.
Vì vậy, “nằm thẳng” không nhất thiết đồng nghĩa với từ bỏ tương lai hay lười biếng, thiếu tham vọng; trong nhiều trường hợp, đó là cách người trẻ tính lại bài toán giữa mức độ nỗ lực và phần thưởng nhận được, rồi chủ động lựa chọn một cuộc sống mà họ cảm thấy đáng để theo đuổi hơn.
Khi “nằm thẳng” trở thành bài toán của doanh nghiệp
Nhìn từ phía doanh nghiệp, điều đáng quan tâm không phải là bao nhiêu nhân viên đang “nằm thẳng”, mà là vì sao họ không còn muốn vượt chuẩn.
Nếu nhân viên chỉ làm đúng mô tả công việc, doanh nghiệp có thể tăng kiểm soát. Nhưng kiểm soát không tạo ra động lực. Một tổ chức muốn nhân viên chủ động, sáng tạo và sẵn sàng đi xa hơn cần cho họ thấy mối liên hệ rõ ràng giữa nỗ lực và phần thưởng. Đó có thể là thu nhập, cơ hội thăng tiến, sự ghi nhận, quyền tự chủ hoặc đơn giản là cảm giác công việc mình làm có ý nghĩa.
Ngược lại, nếu doanh nghiệp kỳ vọng nhân viên liên tục “làm hơn” nhưng phần thưởng vẫn giữ nguyên, hiện tượng quiet quitting có thể trở thành phản ứng hợp lý.
Người trẻ vì thế không nhất thiết từ bỏ tham vọng. Họ chỉ đang chọn lại thứ đáng để tham vọng. Có người vẫn muốn kiếm thật nhiều tiền. Có người vẫn muốn mua nhà. Có người muốn trở thành quản lý. Nhưng cũng có người chọn một công việc vừa đủ, một căn nhà thuê vừa túi tiền và nhiều thời gian hơn cho những thứ không thể quy đổi thành KPI.
Sau cùng, “nằm thẳng” có lẽ không phải là câu chuyện về một thế hệ không muốn làm việc. Đó là câu chuyện về một thế hệ đang đặt lại câu hỏi về giá trị của việc làm việc đến kiệt sức.
Bảo Trân
Subscribe Newsletter của Advertising Vietnam để theo dõi nhiều tin tức hấp dẫn về ngành quảng cáo
