Có một sự thật khá thú vị rằng chưa bao giờ việc "tìm hiểu một ngành nghề" lại dễ đến thế, và cũng chưa bao giờ nhiều người bước vào một ngành với nhiều định kiến đến thế.
Chỉ cần dành vài tuần lướt LinkedIn, Threads, Facebook, Reddit hay xem những vlog "một ngày đi làm", bạn có thể biết một copywriter thường tăng ca đến mấy giờ, dân agency bị "vắt khô" ra sao, marketer bị AI đe dọa như thế nào hay Big4 áp lực đến mức nào. Đến ngày đi phỏng vấn, bạn có thể còn thuộc lòng những "mặt tối" của ngành hơn cả JD tuyển dụng.
Điều đáng nói là phần lớn những người mang theo lượng thông tin ấy... chưa từng làm trong ngành một ngày nào.
Đây không phải là câu chuyện về việc mạng xã hội đang "đầu độc" người trẻ hay những chia sẻ tiêu cực là sai. Ngược lại, việc người trong nghề cởi mở hơn với những khó khăn, áp lực và góc khuất của công việc là một tín hiệu tích cực, giúp thị trường lao động minh bạch hơn. Tuy nhiên, khi thông tin đến quá sớm và quá nhiều, cộng hưởng với sự kém chọn lọc và tiếp thu vô tội vạ của người xem, nó cũng đặt ra một hiện tượng đáng suy nghĩ: liệu người mới đang bước vào nghề với sự chuẩn bị tốt hơn, hay với một "hành lý" được tạo nên từ trải nghiệm của người khác?
Trước khi bước vào một ngành, chúng ta đã "sống cùng" nó trên Internet từ rất lâu
Ngày trước, hiểu một ngành nghề đồng nghĩa với việc phải thật sự bước vào ngành đó. Muốn biết làm báo có cực không, bạn phải đi thực tập. Muốn hiểu agency chạy deadline ra sao, bạn phải nhận dự án đầu tiên. Muốn biết startup hỗn loạn hay Big4 áp lực đến mức nào, cách nhanh nhất vẫn là trở thành một phần của môi trường ấy.
Ngày nay, điều đó đã thay đổi.
Sự phát triển của mạng xã hội cùng xu hướng xây dựng thương hiệu cá nhân khiến những gì từng chỉ tồn tại trong các cuộc trò chuyện nội bộ giờ xuất hiện công khai mỗi ngày. Từ LinkedIn, Threads, Facebook đến Reddit, ngày càng nhiều người chia sẻ về công việc, mức lương, áp lực, văn hóa doanh nghiệp hay những bài học sau khi nghỉ việc.
Đó là một sự thay đổi tích cực. Những câu chuyện thực tế giúp người ngoài ngành có thêm góc nhìn đa chiều thay vì chỉ tiếp cận những JD đẹp đẽ hay những lời quảng bá màu hồng. Đồng thời, các vấn đề từng ít được nhắc đến như sức khỏe tinh thần, môi trường độc hại hay work-life balance cũng được đưa ra thảo luận cởi mở hơn.
Nói cách khác, Internet đã xóa nhòa khoảng cách giữa người trong ngành và người ngoài ngành. Chúng ta không cần làm nghề vẫn có thể hiểu khá nhiều về nghề.
Rất nhiều sinh viên hoặc người chuyển ngành đã dành hàng tháng, thậm chí hàng năm theo dõi những người đang làm đúng công việc mà mình hướng đến. Họ biết mức lương khởi điểm phổ biến, hiểu KPI, nghe đủ câu chuyện OT, khách hàng khó tính, AI thay đổi công việc ra sao hay đâu là những nguyên nhân khiến nhiều người rời bỏ ngành.
Điều này khiến trải nghiệm đầu tiên với một nghề không còn bắt đầu ở ngày nhận việc, mà bắt đầu từ những bài đăng trên newsfeed.
Có thể nói, nhiều newbie ngày nay bước vào một ngành với lượng thông tin mà vài năm trước chỉ người trong nghề mới có. Họ hiểu bối cảnh, biết những rủi ro cần chuẩn bị và thậm chí còn thuộc lòng những "drama" nổi tiếng của ngành. Thông tin nhiều hơn rõ ràng là một lợi thế. Nhưng nó cũng dẫn đến một thay đổi khác: người mới ngày càng giàu thông tin, trong khi trải nghiệm thực tế vẫn bằng không.
Đó cũng là lý do nhiều người chưa từng đi làm đã có cảm giác mình "biết hết" những gì tệ nhất của một nghề. Không phải vì họ trải nghiệm quá nhiều, mà vì họ đã tiếp xúc với quá nhiều trải nghiệm của người khác.
Biết quá nhiều trước khi bắt đầu có thật sự là một lợi thế?
Thông tin giúp người mới bước vào nghề thực tế hơn, thay vì mơ mộng hơn
Nếu nhìn ở góc độ tích cực, việc Internet kéo "hậu trường" của các ngành nghề ra ánh sáng là một bước tiến đáng kể.
Ít nhất, người trẻ ngày nay không còn lựa chọn nghề nghiệp chỉ dựa trên những lời giới thiệu hào nhoáng. Họ biết agency không chỉ là những chiến dịch sáng tạo, mà còn là deadline và áp lực khách hàng. Họ hiểu startup không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với môi trường năng động, mà còn đi kèm sự bất ổn. Họ biết làm báo không chỉ là những bài viết được xuất bản, mà còn là những lần chạy tin, sửa bài và làm việc ngoài giờ.
Những thông tin ấy giúp người mới chuẩn bị tâm lý tốt hơn, biết mình cần học gì, rèn kỹ năng nào và đặt ra những câu hỏi đúng trong quá trình tìm việc. Thay vì bước vào nghề với kỳ vọng phi thực tế rồi nhanh chóng thất vọng, họ có cơ hội đưa ra quyết định dựa trên nhiều góc nhìn hơn.
Ở một khía cạnh nào đó, Internet đang giúp người trẻ "ảo tưởng ít hơn" về công việc.
Nhưng mạng xã hội cũng khiến nhiều người "đi làm bằng trải nghiệm của người khác"
Tuy nhiên, khi lượng thông tin ngày càng lớn, một hiện tượng khác cũng bắt đầu xuất hiện. Đó là việc nhiều người hình thành nhận định về một ngành trước khi tự mình trải nghiệm ngành đó.
Có người chưa từng làm agency nhưng tin rằng OT là điều không thể tránh khỏi. Có người chưa từng làm marketing nhưng mặc định đây là nghề lương thấp và khó phát triển. Có người từ bỏ ý định theo ngành công nghệ sau khi đọc quá nhiều bài viết về làn sóng cắt giảm nhân sự do AI. Cũng có người e ngại ngành báo chí chỉ vì liên tục nhìn thấy những chia sẻ về áp lực và thu nhập.
Điểm đáng nói là những kết luận ấy không hẳn sai. Nhưng chúng được hình thành từ trải nghiệm của người khác, chứ chưa phải trải nghiệm của chính bản thân.
Mỗi người có năng lực và bộ kỹ năng khác nhau, làm việc trong một công ty khác nhau, dưới những người quản lý khác nhau, ở một giai đoạn khác nhau của thị trường. Một môi trường khiến người này kiệt sức có thể lại là nơi người khác phát triển rất nhanh. Một công việc khiến người này muốn nghỉ việc sau ba tháng chưa chắc sẽ tạo cảm giác tương tự với người khác. Khi thiếu trải nghiệm trực tiếp, chúng ta rất dễ biến những câu chuyện cá nhân thành quy luật chung của cả ngành.
"Pre-entry disillusionment": Khi cú vỡ mộng đến trước cả ngày đầu tiên đi làm
Hiện tượng này được một số nhà nghiên cứu gọi là pre-entry disillusionment - trạng thái thất vọng hoặc mất kỳ vọng xảy ra trước khi một người chính thức bước vào một nghề nghiệp hay tổ chức.
Khác với "vỡ mộng" theo cách truyền thống, tức là sau một thời gian làm việc mới nhận ra thực tế không giống kỳ vọng, pre-entry disillusionment diễn ra sớm hơn rất nhiều. Người ta chưa từng đi làm, nhưng đã tin rằng mình hiểu gần hết những điều tồi tệ nhất của nghề.
Đây là một dạng "vỡ mộng gián tiếp". Không phải vì bản thân đã trải qua, mà vì đã tiếp xúc với quá nhiều trải nghiệm của người khác.
Điều thú vị là hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở một vài ngành. Từ marketing, truyền thông, công nghệ, tài chính cho đến giáo dục hay y tế, càng là những lĩnh vực có cộng đồng chia sẻ mạnh trên mạng xã hội, người mới càng dễ bước vào nghề với một "hành lý" gồm rất nhiều kỳ vọng, lo lắng và định kiến được tích lũy từ Internet.
Thông tin rõ ràng giúp chúng ta chuẩn bị tốt hơn. Nhưng nếu mọi kỳ vọng đều được xây dựng từ trải nghiệm của người khác, người mới cũng có thể đánh mất sự nhiệt huyết của chính mình.
Một ngành không chỉ được tạo nên bởi những ngày tệ nhất của nó
Có một đặc điểm khá thú vị của mạng xã hội: những câu chuyện được lan truyền mạnh nhất thường là những câu chuyện có xung đột.
Một bài đăng kể về việc bị sa thải sau nhiều năm cống hiến, một thread chia sẻ hành trình burnout vì OT liên tục hay một video bóc tách môi trường làm việc độc hại gần như luôn thu hút nhiều sự chú ý hơn một ngày làm việc diễn ra bình thường. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Con người vốn bị hấp dẫn bởi những trải nghiệm mạnh, còn các nền tảng mạng xã hội lại được thiết kế để khuếch đại những nội dung tạo ra nhiều cảm xúc và thảo luận.
Nhưng cũng chính vì vậy, người mới rất dễ rơi vào một "ảo giác về tần suất". Khi liên tục nhìn thấy những câu chuyện tiêu cực xuất hiện trên newsfeed, chúng ta có xu hướng tin rằng đó là trạng thái phổ biến của cả ngành. Trong khi thực tế, những gì được chia sẻ nhiều nhất chưa chắc là những gì diễn ra nhiều nhất.
Ít ai dành thời gian viết một bài dài để kể rằng hôm nay mình có một buổi họp hiệu quả, đồng nghiệp hỗ trợ nhiệt tình, khách hàng phản hồi đúng hạn và tan làm đúng giờ. Không phải vì những trải nghiệm ấy không tồn tại, mà bởi chúng quá... bình thường để trở thành nội dung thu hút. Thế nhưng, chính những ngày bình thường ấy mới là phần chiếm tỷ trọng lớn nhất trong hành trình sự nghiệp của hầu hết mọi người.
Điều này cũng không có nghĩa người trẻ nên bỏ qua những lời cảnh báo hay ngừng lắng nghe những chia sẻ từ người đi trước. Ngược lại, những câu chuyện đó vẫn rất cần thiết để giúp chúng ta chuẩn bị tâm lý, nhận diện rủi ro và có cái nhìn thực tế hơn về nghề nghiệp mình lựa chọn. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chúng ta xem trải nghiệm của người khác là kết luận cuối cùng, thay vì coi đó là một nguồn tham khảo để đối chiếu với trải nghiệm của chính mình.
Lời kết
Suy cho cùng, không có ngành nào chỉ được tạo nên bởi những ngày tệ nhất của nó. Ngành nghề nào cũng phải có điểm sáng và "điểm khuất" riêng của nó. Bên cạnh những deadline căng thẳng, những lần thất bại hay cảm giác kiệt sức, vẫn luôn có những người quản lý truyền cảm hứng, những dự án khiến người ta trưởng thành và cả những khoảnh khắc khiến ai đó nhận ra: "Mình đã chọn đúng nghề."
Có lẽ điều đáng suy nghĩ không phải là việc người trẻ biết quá nhiều về mặt trái của một ngành. Trong một thế giới mà thông tin ngày càng minh bạch, đó gần như là điều tất yếu. Điều đáng suy nghĩ hơn là liệu chúng ta có đang để những trải nghiệm của người khác định hình quá sớm cách mình nhìn về một nghề nghiệp hay không.
Internet có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa người mới và người trong nghề. Nó có thể cho chúng ta nhìn thấy hậu trường, lắng nghe hàng trăm câu chuyện và học được vô số bài học mà thế hệ trước phải mất nhiều năm mới tích lũy được. Nhưng sẽ luôn có một khoảng cách mà không nền tảng nào có thể thay thế: khoảng cách giữa biết và trải nghiệm.
Và đôi khi, điều giúp một người thật sự hiểu về một ngành không phải là xem thêm một bài chia sẻ hay một video "day in my life", mà là đủ dũng cảm để bước vào, sống với nó mỗi ngày và tự viết nên câu chuyện nghề nghiệp của chính mình.
Nhã Vy
Subscribe Newsletter của Advertising Vietnam để theo dõi nhiều tin tức hấp dẫn về ngành quảng cáo.
